Historia Lipowej - najstarszej osady w regionie żywieckim | Rodziny Wazów, Komorowskich i Wielopolskich | Opór podczas okupacji hitlerowskiej | Zabytkowy kościół św. Bartłomieja | Kaplica z 1862 roku i ołtarz późnorenesansowy

Lipowa, leżąca u podnóża Beskidów, należy do najstarszych osad w regionie żywieckim. Jej początki sięgają XIII wieku, a jej rozwój związany był z rodem Radwanitów. Początkowo Lipowa funkcjonowała jako wieś rolnicza, a pierwszy zapis o jej kościele pojawia się w dokumentach z 1350 roku, w czasach, gdy w Polsce obowiązywała opłata świętopietrza. Jan Długosz, słynny kronikarz, również wspomina o parafii w Lipowej w swoim dziele "Liber beneficiorum" z lat 1470-1480. Ówczesnym dziedzicem Lipowej był Piotr Komorowski.

W XVI wieku wieś należała do kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego, a w 1608 roku jego następca, Mikołaj Komorowski, utworzył na ziemiach odebranych miejscowym chłopom folwark. W kolejnych latach Lipowa przechodziła w posiadanie różnych rodów, m.in. Komorowskich, Wielopolskich, a następnie, po wykupie przez królową Konstancję, żonę Zygmunta III Wazy, trafiła w ręce rodziny Wazów, którzy zarządzali nią przez ponad 50 lat, podnosząc wydajność gospodarstwa.

Ród Wielopolskich przejął majątek w 1675 roku, a Franciszek Wielopolski w 1706 roku wypędził część chłopów z Lipowej, włączając ich ziemie do folwarku. W 1715 roku folwark obejmował już sześć wsi: Lipową, Pietrzykowice, Słotwinę, Ostre oraz Starą i Nową Leśną.

Lipowa zasłynęła także jako centrum oporu podczas okupacji hitlerowskiej. W 1939 roku, po bitwie z niemieckimi wojskami, mieszkańcy wsi zaczęli gromadzić broń pod kierunkiem proboszcza ks. F. Sznajdrowicza. W listopadzie tego samego roku Niemcy odnaleźli skład broni w wieży kościoła, co doprowadziło do aresztowania 40 osób, z czego 29 stracono w Katowicach na początku 1940 roku. Dziś pamięć o nich upamiętnia pomnik przy lipowskim kościele.

Po II wojnie światowej Lipowa stała się siedzibą gromady, a administracyjnie należała do województwa bielskiego. W okresie międzywojennym folwark lipowski był jednym z najważniejszych gospodarstw rolnych w Polsce. W 1919 roku, po I wojnie światowej, majątek został objęty pod Przymusowy Zarząd Państwowy. Jednak dzięki porozumieniu z Rządem RP, Karol Stefan Habsburg odzyskał włości i przekazał część na rzecz Polskiej Akademii Umiejętności.

Kościół św. Bartłomieja, jeden z najstarszych zabytków w Lipowej, zbudowany został w 1896 roku. Jednak parafia istniała już w XIV wieku, a pierwszy kościół wzmiankowano w 1350 roku. Obecny budynek zachował barokowy obraz św. Sebastiana, polichromowany krucyfiks oraz cenną klasycystyczną monstrancję. Szczególną wartość historyczną ma także tryptyk św. Rodziny z około 1540 roku, stanowiący przykład gotycko-renesansowego malarstwa krakowskiego.

Innym ważnym obiektem w Lipowej jest kaplica w Dolnej Lipowej z 1862 roku z późnorenesansowym ołtarzem. W kaplicy znajduje się kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, prawdopodobnie z Kościoła w Lipowej, która została odnowiona w 1840 roku.

Historia Lipowej jest niezwykle bogata i stanowi istotny fragment dziejów Żywiecczyzny, łącząc w sobie wpływy rodów szlacheckich, tragiczne wydarzenia wojenne oraz rozwój nowoczesnego rolnictwa w Polsce.